11 Ιουλ 2010

Brief Encounter-Το πάθος διαστέλλει το χρόνο

Στις έγχρωμες, επικού χαρακτήρες ταινίες του, ο Ντέιβιντ Λιν αναδεικνύει μοναδικά τους ανοικτούς χώρους και τους απεριόριστους ορίζοντες («Λόρενς της Αραβίας», «Γέφυρα του ποταμού Κβάι», «Δόκτωρ Ζιβάγκο»). Στην ασπρόμαυρη «Σύντομη συνάντηση», ο χρόνος μοιάζει εγκλωβισμένος στο χώρο.

Πράγματι, μεγάλο μέρος της ταινίας διαδραματίζεται σε ένα μικρό σιδηροδρομικό σταθμό. Τρένα έρχονται και φεύγουν και τα συγκεκριμένα, που ενδιαφέρουν το «παράνομο» ζευγάρι των δύο παντρεμένων της ιστορίας, κινούνται προς την εντελώς αντίθετη κατεύθυνση. Οι ήρωες λοιπόν είναι προορισμένοι να συναντιούνται εκεί, για λίγα μόνο λεπτά της ζωής τους, πριν αναγκαστούν να πάρουν το τρένο για την επιστροφή στην οικογενειακή εστία. Πρόκειται για μεγαλοφυές σκηνικό εύρημα.

Ο σταθμός σηματοδοτεί το σημείο μηδέν του χωρικού άξονα της ταινίας, από το οποίο αναπτύσσεται ακτινωτά, προς την πόλη και την εξοχή, η ιστορία. Για μικρό χρονικό διάστημα η καθημερινότητα των πρωταγωνιστών αναστέλλεται αιωρούμενη στο χωρικό κενό. Η επανάληψη, η πλήξη διαταράσσονται από το πάθος της στιγμής. Οι αισθήσεις (εξ)εγείρονται και τα πράγματα ξαναβρίσκουν το νόημά τους. Μια σύντομη παύση, πριν η ρουτίνα να ξαναπάρει τα ηνία.

Αφηγηματικά, η ταινία, μετά από μια μικρή εισαγωγή, πραγματοποιεί ένα άλμα προς τα πίσω. Κι ο θεατής είναι εγκλωβισμένος, γιατί ξέρει το τέλος της ιστορίας. Με τα ηθικά μάτια της εποχής (1945) πιθανότατα αισθάνεται ικανοποιημένος. Ο Λιν ωστόσο τολμά να εστιάσει στην αυστηρά υποκειμενική διάσταση του δράματος, βάζοντας την κεντρική του ηρωίδα να αφηγείται το πως και το γιατί.

Ο θεατής, πιασμένος στη φάκα του Λιν, αναμένει με αμείωτο ενδιαφέρον το επόμενο ραντεβού των πρωταγωνιστών, αγανακτώντας με το ανθρώπινο περίγυρο, που μολύνει με το βλέμμα και τα λόγιά του την καθαρότητα του πάθους. Παντού παραμονεύει ο κίνδυνος μιας αναπάντεχης, κακής συνάντησης. Το σασπένς μεγαλώνει όσο οι πρωταγωνιστές, παρασυρμένοι από τη μοναδικότητα των στιγμών και εκδηλώνοντας μια παιδική αθωότητα, αδιαφορούν παντελώς για τη λήψη μέτρων προφύλαξης ενάντια στο εξ ορισμού εχθρικό πλήθος. Το πάθος τρέφει την ελευθερία, αλλά δεν επαρκεί για τη χειραφέτηση.

Η πλαστικότητα της αφήγησης του Λιν επιτρέπει τη διαστολή και τη συστολή του χρόνου, ανάλογα με την ψυχική διάθεση της αφηγήτριας-ηρωίδας του. Από ένα σημείο και μετά, ευχόμαστε κάτι να αλλάξει, έστω και την τελευταία στιγμή. Τα τρένα ωστόσο δεν παρεκκλίνουν από την πορεία τους. Η κοινωνία έχει τοποθετήσει τις αμετακίνητες ράγες πάνω στις οποίες θα κυλήσουν οι προγραμματισμένες άπαξ και δια παντός ζωές.

Οι άγγλοι κριτικοί και θεατές αγνόησαν εν πολλοίς την ταινία. Αντιθέτως, οι γάλλοι, πιο εξοικειωμένοι με τις «καταραμένες» ιστορίες πάθους κι έρωτα, τίμησαν το θράσος του Λιν, απονέμοντάς του το Μεγάλο Βραβείο στο Φεστιβάλ των Καννών. Ο χρόνος δικαίωσε αυτήν την επιλογή, καθώς η Σύντομη Συνάντηση, πρωτοπόρα κι ως εκ τούτου αρυτίδωτη, ενέπνευσε πλείστους δημιουργούς.

7 σχόλια:

kioy είπε...

Πολύ ενδιαφέρον όσα λες για τη σχέση του χώρου και του χρόνου στην ταινία...

Προσωπικά θα θεωρούσα τη συγκεκριμένη ταινία ένα υπόδειγμα μοντερισμού στον κινηματογράφο. Και το αναφέρω, γιατί θεωρώ αναγκαίο, να περάσει κάποιος χρόνος σημαντικός από την ενθουσιώδη έλευση μιας καινοτομίας, για να κριθεί σε βάθος ο μοντερνισμός...

Χαιρετώ!
Εξαίσιο κείμενο!

imarias είπε...

Γεμάτη ενδιαφέροντα ευρήματα, όντως η ταινία. Εκείνο που έλειπε, κι εκείνα που έφευγαν -τα τρένα που έμελλε να τους χωρίσουν- καθόριζαν τη σχέση.

Γιώργος Σταματιάδης είπε...

@Kioy
Σε ευχαριστώ πολύ για τα καλά σου λόγια.
Ακριβώς δεν είναι το θέμα που ξαφνιάζει ή προκαλεί σήμερα, αλλά ο σχεδόν επαναστατικός για την εποχή του τρόπος παρουσίασης. Υπάρχει κάτι σαν σχήμα χιαστί: μια κοινότοπη για μας πλέον θεματική δραματοποιείται με καινοτόμα για την εποχή τους κινηματογραφικά μέσα, τα οποία τότε δεν κατανοήθηκαν σε βάθος.
@imarias:
Τα τρένα που τους ένωναν ήταν αυτά που τους χώριζαν.

fidelio είπε...

Όταν ο σκηνοθέτης επεμβαίνει στις σταθερές της κίνησης, στον χώρο και το χρόνο, τότε αυτές αυτονομούνται, ερωτηματικοποιούνται και αναβαθμίζονται. Ετσι, το σινεμα εμφανίζεται ως οπτικό σύμπαν που δεν έχει κανένα λόγο να συγκρίνεται πάντα με την ρεαλιστικότητα του εξωτερικόυ κόσμου. η μεγάλη συμβολή του Λιν *και όχι μόνο βέβαια) είναι η ανα΄δειξη αυτής της μοναδικής δυνατότητας του κινηματογράφου να εικονογραφεί στο χώρο την κίνηση του εσωτερικού μας χωροχρόνου. Και να την εμφανίζει κατά πρόσωπο..

Θα αντέστρεφα τον τίτλο και θα έλεγα ότι η εικόνα-χρόνος είαν αυτη που διαστέλλει το πάθος και όχι το αντίστροφο.

Καλή συνέχεια και να γράφετε για σινεμα!

Γιώργος Σταματιάδης είπε...

Ξαναδιαβάζοντας το κείμενό σας, πείστηκα ότι έχετε κι εσείς δίκαιο: η κινηματογραφική εικόνα διαστέλλει το πάθος (προϋποτίθεται βέβαια ένας ικανός σκηνοθέτης). Απλώς το σινεμά, και κάθε αφηγηματική τέχνη, μας ξυπνά αναμνήσεις, μας βάζει στη θέση του ήρωα, μας ταυτίζει με μια ανύπαρκτη προσωπικότητα. Και (ξανα)νιώθουμε πως είναι να ζούμε παθιασμένα, με το χρόνο σε διαστολή.

Ανώνυμος είπε...

[b]Καλησπέρα,
συγχαρητήρια για την ενδιαφέρουσα δουλειά![b]

Γιώργος Σταματιάδης είπε...

Αγαπητέ Ανώνυμε,
Να είστε καλά! Ελπίζω η φετινή κινηματογραφική σεζόν να είναι καλύτερη από την περσινή.